Lời Nguyền “Kim Cương Máu” Ở Zimbabwe

Kim cương máu Zimbabwe (Conflict Diamonds) là thuật ngữ chỉ các khối tinh thể carbon được khai thác tại cánh đồng Marange (tỉnh Manicaland), nơi diễn ra làn sóng bóc lột lao động, cưỡng bức bạo lực và buôn lậu bất hợp pháp nhằm trục lợi phi pháp. Cuộc khủng hoảng nhân đạo bùng nổ từ năm 2006 này đã biến Zimbabwe thành tâm điểm nhức nhối về vi phạm nhân quyền, buộc các tổ chức quốc tế phải siết chặt quy trình giám sát chuỗi cung ứng đá quý toàn cầu.

Kim cương máu là gì?

Kim cương máu (hay Conflict Diamond) là những viên kim cương thô được khai thác tại các khu vực đang có xung đột vũ trang, bạo lực hoặc vi phạm quyền con người nghiêm trọng, thường được dùng để tài trợ cho các hoạt động phiến quân hoặc làm giàu bất chính cho các nhóm lợi ích tham nhũng.

Khái niệm này được quốc tế hóa vào cuối thập niên 1990 nhằm phản ánh thực trạng khai thác khoáng sản cực đoan tại châu Phi. Thay vì mang lại sự thịnh vượng kinh tế, các mỏ tài nguyên này lại châm ngòi cho:

• Nội chiến và xung đột sắc tộc: Tài trợ vũ khí trực tiếp cho các lực lượng dân quân tự phát.
• Lao động cưỡng bức: Ép buộc dân thường và tù nhân lao động khổ sai trong điều kiện hiểm nghèo.
• Bóc lột lao động trẻ em: Sử dụng trẻ vị thành niên chui sâu vào các hang hố sụt lún nguy hiểm do kích thước cơ thể nhỏ gọn.
• Thất thoát tài chính quốc gia: Nguồn khoáng sản bị tuồn ra chợ đen, không đóng góp vào ngân sách phúc lợi hay cơ sở hạ tầng xã hội.

Lời hứa về cơ hội đổi đời trong lòng đất

Năm 2006, một cơn sốt khoáng sản nổ ra tại Zimbabwe. Đó là khi cánh đồng kim cương Marange được khai thác tự do. Từ cuối năm 2006 đến giai đoạn cao điểm năm 2008, hàng chục nghìn người đã đổ về Marange để khai thác kim cương. Khi các công ty khai thác kim cương vừa và nhỏ hứa hẹn về tỷ lệ hoa hồng đầy tham vọng.

Tuy nhiên, không phải lời hẹn nào cũng là sự thật. Khi nhiều công ty chỉ đáp ứng là có công việc cho mọi người. Còn tỷ lệ hoa hồng, là một khái niệm xa vời, theo gió mà bay. Kết quả, trong số 30.000 con người ấy, thì có đến 10.000 thợ là làm việc bất hợp pháp.

Và điều tất yếu, sự chui lủi của những con người. Là hệ quả của việc lách ra khỏi vòng pháp luật. Điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, môi trường làm việc độc hại và tiềm tàng nhiều rủi ro. Bên cạnh việc tranh chấp khu vực khai thác, thì khủng hoảng về nước, nhà ở lẫn thức ăn cũng dần bùng nổ. Thị trường chợ đen xuất hiện, can thiệp vào giữa các công ty, chính quyền và người lao động. Mức giá đưa ra tốt hơn, tiền thu về lại nhiều hơn, lại càng đẩy nhanh sự bất ổn và tạo nên nhiều xáo trộn.

Xem thêm: Kim cương nước F là gì, giá bao nhiêu?

Sự bất ổn này còn có cả bàn tay của chính quyền, khi những quan chức tham nhũng cũng tham gia. Ưu tiên về chính sách, tạo điều kiện về quyền lợi tạo nên những bất bình với tầng lớp thợ khai thác. Những cuộc xung đột, giao tranh đẫm máu liên tục khiến chính phủ đưa ra nhiều biện pháp mạnh.

Lời nguyền kim cương máu hiệu nghiệm

Những tìm ẩn, rủi ro và ảnh hưởng của kim cương máu

Dù phản ứng tiêu cực đến nhường nào, thì hoạt động khai thác vẫn tiếp tục. Không còn phổ biến, nhưng trá hình và tiềm ẩn nhiều rủi ro, ảnh hưởng. Cụ thể:

• Một số lượng lớn các đứa trẻ bỏ học để săn lùng kim cương. Điều này góp phần tạo nên sự bóc lột sức lao động trẻ em.
• Giáo viên, công nhân, lẫn chuyên gia đều bỏ việc để đến mỏ khai thác. Lợi ích trước mắt quá rõ ràng để ra quyết định.

• Hoạt động mại dâm, tấn công tình dục diễn ra phức tạp. HIV, AIDS lan truyền và phổ biến trong cộng đồng.
• Vì tham gia lao động từ sớm, lại không có cơ chế bảo vệ từ pháp luật, mà nhiều bé gái vị thành niên mang thai ngày càng nhiều.

• Hệ quả của việc ấy, là những người phụ nữ mang con đến mỏ khai thác, làm giảm đi cơ hội học tập cho những đứa trẻ.
• Những cuộc xung đột bạo lực, có vũ trang diễn ra công khai, thường xuyên. Nhiều người tham gia lẫn vô tội đều phải bỏ mạng ở cánh đồng Manicaland.

• Những khu mỏ được dựng lên nhanh chóng, không có kế hoạch xây dựng và bảo đảm cơ bản. Nên, những vụ ngập lụt, sập hầm diễn ra thường xuyên, khiến hàng chục người tử vong theo.
• Hoạt động khai thác kim cương máu ở Zimbabwe khiến nền kinh tế châu Phi bị tê liệt. Bởi nhân lực nền tảng đều tập trung khai thác kim cương, và nguồn thu lại đổ vào tay buôn lậu. Nhà nước không được hưởng lợi, kinh tế quốc gia không phát triển.

Sự đàn áp của chính quyền

Tháng 11 năm 2008, chính quyền Zimbabwe bắt đầu triển khai các hoạt động đàn áp. Đặc biệt là thợ và tay buôn lậu bất hợp pháp. Theo đó, có đến hơn 200 người bị sát hại từ trực thăng, nhiều trường hợp tử vong do bạo lực và tra tấn được ghi nhận. Và chưa kể vô vàn cuộc đàn áp, bắt bớ đẫm máu khác tấn công lên tất cả mọi người có ở Marange.

Cũng trong năm đó, các chính trị gia phe đối lập tuyên bố có lợi ích nhóm trong cuộc đàn áp. Điều này dấy lên một cuộc tranh cãi và thay đổi phương án kìm hãm sự bất hợp pháp ở Marange. Theo đó, những ai bị phát hiện sở hữu ngoại tệ, hoặc kim cương trong khu vực Marange sẽ bị giam giữ. Và tất cả mọi người là thợ, hay con buôn tại Marange đều phải thông qua chính phủ.

Kế hoạch tái định cư năm 2009

Năm 2009, chính phủ Zimbabwe thông qua kế hoạch tái định cư khoảng 4.700 dân làng từ Chiadzwa đến trang trại Transau. Dù rằng thống đốc tỉnh Manicaland nói rằng có sự ủng hộ. Nhưng dân làng lại phản đối kịch liệt việc này. Động thái tái định cư này được xem là biện pháp dọn đường. Với mục đích để tiến hành khai thác triệt để kim cương tại cánh đồng kim cương Manicaland.

Đến năm 2012, báo cáo từ Hiệp hội Luật sư Môi trường Zimbabwe (ZELA) cho rằng nước ở Manicaland đã bị nhiễm độc. Cụ thể hơn, hoạt động khai thác tại mỏ đang giải phóng một lượng hóa chất độc hại, nguy hiểm vào sông Save. Điều này tạo nên một làn sóng phản ứng tiêu cực. Tác động đến Anjin, Diamond Mining Corporation và Marange Resources.

Xem thêm:  Nước kim cương là gì, kim cương có mấy nước?

Quy Trình Kimberley (Kimberley Process) Và Vai Trò Ngăn Chặn Kim Cương Máu

Để đối phó với làn sóng phẫn nộ toàn cầu về hiện tượng kim cương máu, Hệ thống Chứng nhận Quy trình Kimberley (Kimberley Process Certification Scheme - KPCS) đã được thành lập.

Quy trình Kimberley là một cơ chế lập pháp quốc tế quy định các quốc gia thành viên chỉ được phép xuất nhập khẩu kim cương thô khi có chứng thư hợp pháp đi kèm. Chứng thư này bảo đảm viên đá được khai thác hoàn toàn sạch, không phục vụ cho mục đích tài trợ xung đột vũ trang.

Tuy nhiên, giới chuyên gia ngọc học quốc tế nhận định KPCS vẫn bộc lộ lỗ hổng lớn khi chỉ định nghĩa "kim cương máu" là loại đá tài trợ cho phiến quân chống lại chính phủ, chứ chưa bao hàm trường hợp bạo lực do chính lực lượng vũ trang hoặc tập đoàn nhà nước gây ra đối với người dân bản địa như từng xảy ra tại Marange.

Làm Sao Để Tránh Mua Phải Kim Cương Máu?

Người tiêu dùng hiện đại không chỉ đòi hỏi chất lượng 4Cs tối cao mà còn quan tâm đến tính nhân văn và nguồn gốc đạo đức (Ethical Sourcing) của món trang sức.

Để bảo đảm chiếc nhẫn bạn đeo trên tay hoàn toàn sạch và không dính vết rạn nứt nhân đạo, hãy áp dụng các nguyên tắc sàng lọc sau:

1. Chỉ mua viên có chứng thư quốc tế độc lập: Ưu tiên tuyệt đối kim cương có giấy kiểm định của GIA (Viện Ngọc học Hoa Kỳ) hoặc IGI. Các tổ chức này áp dụng quy trình truy xuất nguồn gốc nguồn đá thô nghiêm ngặt.

2. Lựa chọn thương hiệu phân phối cam kết chính ngạch: Các đơn vị uy tín như Jemmia Diamond tại Việt Nam chỉ nhập khẩu kim cương qua tờ khai hải quan chính ngạch 100%, tuân thủ tuyệt đối Quy trình Kimberley, bảo đảm nguồn gốc minh bạch từ các mỏ khai thác hợp pháp trên thế giới.

3. Cảnh giác với hàng xách tay không rõ nguồn gốc: Những viên kim cương có giá rẻ bất thường dưới dạng "hàng xách tay", không có hóa đơn chứng từ pháp lý rõ ràng rất có thể là nguồn hàng từ chợ đen hoặc các mỏ khai thác lậu thô sơ.

Những hệ lụy từ Manicaland khiến vai trò của kim cương máu ngày càng trở nên mờ nhạt và phi đạo đức. Đặc biệt, việc buôn lậu, thiếu kiểm định làm thị trường kim cương chịu nhiều tổn thất. Lựa chọn những viên kim cương không có kiểm định GIA không phải là lựa chọn tốt. Nó lại cổ súy, thúc đẩy những lời nguyền đáng sợ. Như cách đã tấn công Zimbabwe với nhiều đau thương.